Сангийн сайд Д.Хаянхярваа: Татвараас орж байгаа орлогын хэмжээ нь төсвийнхөө дийлэнх хувийг эзлэж, харин гаалиас орж буй орлого нь буурч байвал эдийн засгийн зохистой харьцаа гэж үздэг.

«2012 он Гаалийн үйлчилгээг олон улсын жишигт хүргэх зорилтыг төгөлдөршүүлэх жил» сэдвээр гаалийн байгууллагын удирдах ажилтны зөвлөлгөөн өчигдөр ГЕГ дээр боллоо.

Зөвлөлгөөн эхлэхээс өмнөхөн ГЕГ-ын Шуурхай хяналт, онилгооны төвийн дарга Ц.Гэндэнцэвээнтэй уулзвал «Манай гаалийн байгууллага бол жил бүрийн нэгдүгээр сард өнгөрсөн жилийнхээ ажлыг дүг­нэж, алдаа оноогоо ярилцан, ирэх жилийнхээ төлөв, ажлынхаа чигийг тодорхойлдог уламжлалтай. Энэ жилийн удирдах ажилтны зөв­лөлгөөн нь гаалийн байгууллагыг олон улсын жишигт хүргэх ажлаа төгөлдөршүүлэх зорилт доор зохион байгуулагдаж байна гэж яриагаа эхлэв.

-Энэ зөвлөлгөөнд хичнээн нэгжийн удирдах ажилтан хамрагдаж байна вэ?

-Хилийн болон гүний гаалийн байгууллага нийт 18 газар, хороо, ГЕГ-ын төв аппаратын хэлтэс, газ­руудын нийтдээ 30 гаруй удирдах ажилтан оролцож байна.

-Та Шуурхай хяналт, онилгооны төв гэдэг сонин нэртэй нэгжийг удирддаг юм байна. Ямар ажил үүрэг гүйцэтгэдэг вэ?

-Тийм ээ. Манай төв байгуулаг­даад 10 гаруй л хонож байна. Гаа­лийн байгууллага нь эрсдлийн менежментийг /удирдлагыг/ шуур­­хай нэвтрүүлж байна. Учир нь Мон­гол улсын хилээр нэвтрэн орж гарч байгаа бүх бараа техник, тээв­рийн хэрэгслийг гаальчид үзэж амждаггүй. Харин «Энэ л зөрчилтэй байж магад­гүй, энэ л сэжигтэй дээ» гэснээ онилж байгаад шалгана гэсэн чиг хандлага юм аа. Энд мэдээж мэдээлэл, судал­гаа, программ хангамж, сүүлийн үеийн техник ашиглалт гэсэн цогц үйл ажиллагаа шаардагдахаас гадна байцаагч нарын чадвар, чадавх зэрэг асар­ олон зүйлээс хамаардаг.

Иймээс манай төв нь прог­рамм, бусад мэдээлэл, судалгаа бүрд­сэний дараа зөрчилтэй, эрсдэлтэй байх магадлалтай бараа, тээв­рийн хэрэгсэл, зорчигчийг онилж тухайн зорчигчийн эд зүйлд, эсвэл тээврийн хэрэгсэлд үзлэг шалгалтыг маш оновчтой хийх юм. Харин элдэв зөрчилгүй, хууль тогтоомж зөрчдөггүй, журмынхаа дагуу үйлчлүүлдэг ийм байгууллага, аж ахуйн нэгж, иргэний бараа, тээврийн хэрэгсэлд ямар нэг шал­галт хийхгүйгээр өнгөрүүлж байх концепцтэй юм.

-Тэгвэл гадаадын туршлагаар ийм нэгжийг байгуулжээ гэж үзэж болох уу?

-Өнөөдрийн нөхцөл байд­лаас үүдэн гарцаагүй ийм алхам хийх шаардлага гарч байгаа юм. Учир нь гаалийн хяналтын үйл ажиллагаанд нэлээд өөрчлөлт орж шинэчлэгдэж байна. Эрсдлийн менежментийг нэвтрүүлснээр гаалийн бүрдүүлэлт, хяналт шалгалтад зарим өөрчлөлт зайлшгүй орох ёстой юм. Иймээс гаалийн байгуулагын гарцаагүй хийх ёстой өөрлөлтүүдийн л нэг.

Түүнчлэн ГЕГ-ын даргын зөвлөх, доктор профессор Х.Эрдэнэ­­чулуун «Дэлхийн гаалийн байгууллага нэгдүгээр сарын 20-нд байгуулагдсан түүхтэй бөгөөд энэ жил 60 жилийн ой нь тохиож байгаа. 2012 он бол гаальчдын хувьд дэвшүүлсэн зорил­тоо хэрэгжүүлэх арга замуудыг нь нарийн гаргаж өгдөг болсон 4 дэх жил нь болж байна. Ингэснээрээ тухайн жилдээ дэвшүүлсэн зорил­тоо улам нарийвчлан задалж өгдөг болсон юм. Тухайлбал тавьсан зо­рилтоо хэрэгжүүлэхэд ямар хүчин зүйлс нөлөөлөв гэдгийг тогтоодог боллоо. Тэгэхээр хоёр хүчин зүйл, тухайлбал, хүний хүчин зүйл /удирд­лагын чадавхийн асуудал/ болон мэдээллийн технологи ихээр нөлөөлж байна л даа. Мэдээллийн шинэ дэвшилтэт технологийг үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлэх талаар гаалийн байгууллага төрийн бүх агентлагаа тэргүүлж байгаа.

Үүндээ тулгуурлаад хуулиар хүлээсэн үүргүүдээ, тухайлбал төс­вийн өмнө хүлээсэн үүргээ хэрхэн бие­лүүлэв гэдгээ тодорхойлдог. Мөн гаалийн байгууллагын нэг онцлог нь төр засгийн бодлого шийдвэрийг хэрэгжүүлэхээс гадна Дэлхийн гаалийн байгууллагын гишүүний хувьд түүний батлан гаргасан багц стандартыг удирдлага болго­дог. Тухайлбал татварын байгуул­лагын хувьд л гэхэд Дэлхийн тат­варын байгууллага гэж байдаггүй» хэмээн ажил үүргийнхээ онцлогийг тэмдэглэн хэллээ.

Зөвлөлгөөнд ГЕГ-ын дарга Д.Цэвээнжав, Засгийн газрын гишүүн, Сангийн сайд, УИХ-ын гишүүн Д.Хаянхярваа орол­цож Д.Цэвээнжав дарга «Гаалийн бай­гууллагын 2011 оны үйл ажил­лагааны тайлан, 2012 оны зорилт»-ын талаар илтгэл тавилаа.

Дараа нь Сангийн сайд Д.Хаянхярваа хэлэхдээ «Өнгөрсөн жил гаальчид маань 1,4 их наяд төг­рөгийг Монгол Улсын төсөвт төв­лөрүүлсэн байгаа. Жилээс жилд гаалийн татвар өсч, энэ жил 1,9 их наяд төгрөгийг төвлөрүүлэх юм байна. Гаалийн хувьд энэ нь амаргүй даваа.

Монгол Улсын эдийн засагт зохистой харьцаа бүрдэж өгөхгүй байгаа гэдгийг би ойлгож байгаа. Зүй нь бол гаалийн татвар буурч, харин татварын орлого жилээс жилд нэмэгдэж байх аваас эдийн засгийн зохистой харьцаа бүрдэх ёстой гэж үздэг. Харамсалтай нь өнөөдөр төсөвт орж байгаа орлогын 40 шахам хувийг гаалийн алба бүрдүүлж байгаа юм. Боломжит харьцаа нь 25 хувь гэж уг нь эдийн засагчид үздэг юм байна лээ. Тиймээс бид цаашдаа эдийн засгийн зөв харьцаанд орохын тулд энэ чиглэл рүү явах байх аа гэж бодож байна.

Өнгөрсөн жил та бүхэн «Дэл­хийн гаалийн сургалтын хөтөл­бөр» гэдэг маш том арга хэмжээг хэрэгжүүлж чадсан юм байна. Англи, франц хэлнээс өөрсдөө ор­чуулж, өнөөдөр Монгол Улсын гаалийн салбарт ажиллаж байгаа хэн ч болов өдөр бүхэн өөрийгөө дэлхийн бүх гаальчдын мэддэг чаддаг бүх мэдлэгээр толгойгоо цэнэглэж чадсан байна. Энэ бол үнэхээр том амжилт. Яахын арга байхгүй өнөөдөр мэдлэгийн эрин зуун учраас ертөнцөд ирж буй шинэлэг бүхнийг Монголын гаальд хэрэгжүүлж байх учиртай.

Гаалийн ажилтны нэг үүрэг нь хэдийгээр мөнгө санхүү, хөрөнгийг бүрдүүлэх явдал ч гэсэн хил гаалиар орж нэвтэрч байгаа бүх зүйлд анхаарал хяналтаа тавьж, Монгол улсын аюулгүй байдалтай холбоотой олон давхар ажил, асуудал та бүхэн дээр давхар үүрэгдэж явдаг гэдгийг бас мэдэж байгаа.

Ийм учраас та бүхний ажил бол амаргүй ажил. Амаргүй ажлыг хийж гүйцэтгэхэд төрийн тодорхой туслалцаа дэмжлэг хэрэгтэй байдаг. Засгийн газраас энэ жилийг «Өрхийн амьжиргааг дэмжих жил» болгож зарласан. Энэ хүрээн дотор гаальчдын ажил амьдралтай холбоотой асуудлыг ч гэсэн авч үзэх ёстой гэж ойлгодог. Өнгөрсөн жил УИХ-ын байнгын хорооны даргын хувьд Замын Үүд, өмнөд хилийн 2-3 боомтуудаар явсан. Ер нь гаальчдын ажиллах ажлын нөхцөл бололцоо бас тийм ч сайнгүй юм билээ. Тэнд хүн ажиллах нөхцөл бололцоог бүрэлдүүлэх, хил гааль дээрх дэд бүтэц, техник тоног төхөөрөмжийг сайжруулах гээд Монгол улсын төрөөс шийдэх олон асуудал байгаа гэдгийг тухайн үедээ онцлон харж байлаа. Хилийн боомтын асуудал энд давхар яригдана.

Тийм учраас та бүхний зүгээс тавьж байгаа, та бүхний ажил­лах нөхцөл бололцоог сайжруу­лахад чиглэгдсэн олон асуудлууд дээр Монгол Улсын Засгийн газ­рын гишүүний хувьд тодорхой дэмжлэгийг үзүүлж ажиллана гэдгээ хэлэхийг хүсч байна.

Та бүхний өмнө тавигдаж бай­гаа нэг том зорилтыг би бас сая сонсож суулаа. Монгол Улсад «Е засаглал» шаардлагатай гэж бид нэлээдгүй хугацаанд ярьж байна. Та бүхэн ч 2012 оныхоо хамгийн том зорил­тыг болгож «Цаасгүй үйлчилгээ» үзүүлдэг тийм тогтолцоонд шилжих зорилтыг тавьжээ.

Энэ бол амаргүй зорилт. Өнөө­дөр Монгол Улсын Засгийн га­зар бүхэлдээ ийм тогтолцоонд шилжих ёстой. Гаалийн ажилтан болгон цахим техник хэрэгслийг бүрэн дүүрэн ашиглаж чаддаг болох ёстой. Энэ техник, тоног төхөөрөмж, программ хангамж гээд энэ бүх цахим хэрэгслүүд бол бараг өдөр болгон солигдож байгаа энэ эрин үед үүнийг чадварлаг эзэмшдэг байх нь төрийн ажилтан бүрийн хам­гийн чухал үүрэг мөн.

Иймээс та бүхэн энэхүү «Цаас­гүй үйлчилгээний тогтолцоо»-нд шилжих нь нэн чухал байна. Хөнгөн шуурхай үйлчилгээ гэдэг бизнес эрхэлж байгаа хэн бүхний хамгийн ихээр хүсдэг зүйл билээ. Нэн ялангуяа хил гаалийн асуудал дээр олонтаа яригддаг зүйл юм. Гаальчин бүр хөнгөн шуурхай үйлчилгээ үзүүлэхийн төлөө хичээж ажиллах үүрэгтэй шүү гэдгийг онцолж хэлье» хэмээгээд ажилд нь амжилт хүслээ. Ингээд ГЕГ-ын дарга Д.Цэвээн­жавтай уулзвал «Энэ 2012 онд бид­ний өмнө маш том зорилтууд дэвшигдэж байна. Энэ бол Мон­гол Улсын төсвийг ханган бие­лүү­лэхтэй холбоотой 1,9 их наяд төгрөгийн орлого оруул­на. Үүнийг биелүүлэхийн тулд бид ямар зохицуулалтаар хэр­хэн ажил­лах вэ гэдэг асуудал, хоёрду­гаарт, бид үйлчилгээгээ дэлхийн жишигт хүргэх ийм том зорилт тавигдаж байна.

Дэлхийн жишгийн гаалийн үйл­чилгээ үзүүлнэ гэдэг нь Мон­гол Улсын өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх том үзүүлэлт юм. Бид үйлчилгээндээ олон улсын стан­дартыг нэвтрүүлэх гэж байна. Энэ стан­дартыг нэвтрүүлэхийн тулд бид бүх гаальчдаа нарийвчлан зааж сургах шаардлагатай болж байна» хэмээн тодрууллаа.

Харин Сангийн сайд Д.Хаян­хярваатай уулзаж «Та сая гаалиас улсын төсөвт хуримтлуулж буй мөнгөний хэм­жээ буурвал эдийн засаг эрүүлжинэ гэсэн сонирхол­той үг хэллээ. Үүнийгээ тодруулна уу гэвэл «Тийм ээ. Дэлхийн улс орнуудын төсвийн харьцаа үнэхээр ийм байдаг юм байна л даа. Өөрөөр хэлбэл татвараас орж байгаа орлогын хэмжээ нь төсвийнхөө дийлэнх хувийг эзлэж, харин гаалиас орж буй орлого нь буурч байвал эдийн засгийн зохистой харьцаа гэж үздэг юм байна. Энэ нь гадаад худалдаагаа аль болох хөнгөвчилж өгөх, татварын дарамтгүй байлгах гэсэн агуулгатай аж. Мөн дотооддоо нөхөн үйлдвэрлэл явуулж олсон орлогоосоо татвар авдаг зарчимд шилжихийг зорьж байна л даа. Иймээс үйлчилгээнээс авдаг энэ хураамжаа багасгая л гэсэн санаа юм» хэмээн өгүүллээ.

Зөвлөлгөөний завсарлагаа­гаар Дархан-Уул аймгийн Гаалийн газрын дарга Б.Алтангэрэлтэй уулзвал «Манай Дарханы Гаа­лийн хороо нь өнгөрсөн онд Гаа­лийн газар болж өргөжин зохион байгуу­лагд­санаар Дархан-Уул аймаг дахь Монгол Улсын ГЕГ-ын харьяа Гаалийн газар болсон. Учир нь Сэлэнгэ аймгийн Хандгайтад гүний гүний гаалийг байгуулсан нь манай салбар болсон тул Монгол улсын ГЕГ-ын хөдөлмөрийн дотоод журмын дагуу шинэчлэгдэн зо­хион байгуулагдаж ийнхүү Гаалийн газар болон өргөжлөө.

Мөн ГЕГ-ын удирдлагуудын дэмжлэг туслал­цаатайгаар Зас­гийн газрын хөрөнгө оруулалтаар ма­найх өөрийн гэсэн шинэ байртай болсонд гаальчин бид ихээхэн олзуурхаж байгаа.

Дархан хот дахь «Зоос» банк­ны сал­барын барилгыг улсын төс­вийн 976 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар худалдан авснаар орчин үеийн жишигт нийцсэн сайхан оффис байртай боллоо.

ГЕГ-аас дэвшүүлж байгаа энэ онд гаалийн үйлчлилгээг олон улсын жишигт хүргэх зорилтын хүрээнд Дарханы гаалийн газар энэхүү шинэ сайхан байрандаа дээрх зорилтыг хэрэгжүүлэхээр зорин ажиллаж байна.

-Танайд хэдэн хүн ажиллаж байна?

-Манайх өнөөдрийн байдлаар 33 хүний орон тооотойгоор ажиллаж байгаагийн 22 нь гаалийн улсын байцаагч, үлдэх 11 нь үйлчилгээний ажилтан байгаа гэв.

Түүнчлэн ГЕГ-ын дэд дарга Д.Оюунчимэгээс «Өнөөдрийн зөв­лөлгөөний гол ач холбогдол юу вэ» хэмээн асуухад «Би яриагаа Дэлхийн гаалийн байгууллагаас 2012 онд гаргаж буй уриаг зориуд дурдмаар байна л даа. Энэ нь «Хилээр тусгаарлагдаж, гаалиар холбогдоё» гэсэн уриа байгаа.

Мэдээж дэлхийн улс орнууд хилээрээ тусгаарлагдах нь ойл­гомжтой. Энэ нь улс орнуудын тусгаар тогтнолын асуудал юм. Харин гаалийн байгууллагууд бол үйл ажиллагаагаа аль болох ойр­туулах, нэг мөр болгон нэг стандартаар ажиллахыг зорьж байна.

Тийм учраас Монголын гаа­лийн байгууллага өнгөрсөн жилээс хойш олон улсын стандартад нийцэж ажиллах зорилт тавьсан тул бидэнд хийх ажил их байна.

Гэхдээ бид нэлээд алсыг харсан томоохон зорилт тавьж байж түүнийгээ хэрэгжүүлэх нь ойлгомжтой байх.

-Сая Сангийн сайд гаалиас орж буй орлого нь буурч байвал сайн гэсэн зүйл ярилаа. Энэ талаар та тайлбарлана уу?

-Тийм ээ. Ер нь улс орон хөг­жихийн хэрээр гаалийн байгуул­лагын орлого бүрэлдүүлэгч үүрэг нь багасдаг. Би ингэж ойлгож байна л даа.

Ерөнхийдөө гаалийг зөвхөн орлого бүрдүүлэгч байгууллага гэж ойлгож ойлгож болохгүй ээ. Олон улсын жишгээр бол нийгмээ аюулгүй тайван орчинд амьдрах нөхцлийг бүрдүүлэх нь гаалийн хамгийн гол үүрэг байдаг. Харин татвар бол манай хоёрдогч үүрэг л дээ. Мэдээж энэ үүрэг хадгалагд­саар байх болно. Гэхдээ цаашдаа багасах болно» гэлээ.

Мөн энэ үеэр нэг сонин зүйл олж мэдсэн нь «Залуу гаальчин» клуб гэж байгуулагдсан юм байна. Ингээд тус клубын Ерөнхийлөгч Б.Мандухайтай уулзвал «Мон­голын гаалийн байгууллага үүсэн байгуулагдсаны түүхт 100 жилийн ойг тэмдэглэхтэй холбогдуулан 100 бүтээлч ажлыг хийхээр төлөвлөс­ний дагуу гаалийн байгууллагын залуучууд бид нэгдэн гаалийн байгууллагын хөгжил дэвшилд өөрсдийн хувь нэмрийг оруулах, оюунлаг үнэт зүйлсийг түгээн дэл­­­гэрүүлэх, залуучуудын хувь хүний хөгжлийг дэмжих, ахмад гаальч­даасаа суралцах явдлыг эр­хэм зорилгоо болгож 2011 оны 11 дүгээр сарын 11-нд “Залуу Гаальчин” Клубээ байгууллаа.

Клубын алсын хараа нь “Гаа­лийн байгууллагын ирээдүйн Чад­­варлаг, Чадавхитай, Чин сэт­гэлтэй гаальчдыг төлөвшүүлэх явдал мөн» хэмээн тодорхой­лоод байгаа. Гаалийн байгууллагын хүний нөөцийн судалгаагаар нийт байцаагч нарын 53 хувь нь 40 хүр­тэлх насны залуус байна. Иймд бид­ний үйл ажиллагаа залуу гаальч­дын хөгжлийг дэмжих зорил­готой сургалт болон бусад үйл ажиллагаанд чиглэгдэх болно.

Залуу гаальчдын хувьд шинэ тутам мэдээлэл авах, мэргэжлийн туршлага хуримтлуулах, гадаад хэлний мэдлэгээ дээшлүүлэх хэрэг­цээ шаардлага өндөр байгаад үндэслэн гадаад хэл, ялангуяа англи хэлний мэдлэгийг дээшлүү­лэх, хувь хүний хөгжлийг дэм­жихэд чиглэсэн арга хэмжээ олноор зохион байгуулахаар тө­лөвлөж байна.

Эдгээр нь бидний тэргүүлэх чиглэл бөгөөд гадаад хэлээр дам­жуулан манай залуучууд гадаад эх сурвалжаас мэдээ, мэдээлэл авах, мэргэжил, мэдлэгээ дээшлүүлэх, гаалийн байгууллагын өнгө төр­хийг илэрхийлэхэд өргөн ач хол­богдолтой хэмээн үзэж байна.

Энэ 2012 онд клубээс зохион байгуулах үйл ажиллагааны төлөв­лөгөөний төслийг гарган хэлэлцэж байгаа бөгөөд бидний цаашдын үйл ажиллагаанд залуучууд та бүгдийн дуу хоолой, хүсэл сонирхол ихээхэн ач холбогдолтой гэдгийг энд онцлон тэмдэглэмээр байна.

-Одоо танайх хичнээн гишүүнтэй вэ?

-Анх 2011 оны 11 дүгээр сарын 11-ний өдөр бидний нэгэн үеийн 11 залуу гаалийн ажилтан санаачлан байгуулсан бол өдгөө 111 гишүүнтэй болоод буйд нэн баяртай байна хэмээн цоглог хариу барилаа.

Эх сурвалж: Монцамэ С.Энх-Амар