Монгол Улс байгалийн асар их баялагтай боловч хүн амын ядуурлын түвшин 27.8 хувь байгаа нь ойролцоогоор 900 гаруй мянган иргэн ядуу амьдарч байгааг харуулж байна. Түүнчлэн хотын агаар, хөрсний бохирдол, авто замын түгжрэл, эрчим хүчний эх үүсвэрийн дутагдал зэрэг олон тулгамдаж буй асуудлыг яаралтай шийдвэрлэх хэрэгтэй байна. Нийтийн баялгийг үр дүнгүй, зүй бус ашиглах байдал газар авсан нь төрийн аудитын байгууллагын хяналт шалгалт, иргэний нийгмийн ажиглалтаас харагдаж байна.

Засгийн газрын төсвийн төлөвлөлт нь нийгэм дэх тэгш байдлыг хангах, иргэдийн амьдралын чанарыг дээшлүүлэх, тэр дундаа эмзэг бүлгийн иргэдэд амьжиргаагаа сайжруулах бодит боломж бий болгоход чухал нөлөөтэй. Өөрөөр хэлбэл, төсвийн татварын орлогын бүрдүүлэлт, төрийн ямар үйлчилгээг хэнд үзүүлэх, төсвийн хөрөнгийг аль салбарт хэрхэн хуваарилах, хаана ямар төрлийн барилга байгууламж барьж, дэд бүтцийн төслийг хэрэгжүүлэх зэрэг шийдвэр нь иргэдийн амьдралд нөлөө үзүүлдэг. Иймээс төсвийн мэдээллийг олон нийтэд илүү нээлттэй болгож, иргэний нийгмийн зүгээс судалгаа, шинжилгээ хийх, төсвийн хэлэлцүүлэгт үр нөлөөтэй оролцох боломжийг бий болгох, төсвийн үйл явцад иргэдийг оролцуулах нь төсвийн зарцуулалт илүү оновчтой, үр ашигтай болоход хувь нэмэр оруулах юм. Монгол Улс төсвийн ил тод байдлаа өнөөгийн түвшнээс дээшлүүлэх хэрэгтэй байгаа нь иргэний нийгмийн ажиглалт, судалгаанаас харагдаж байна.

Төсвийн нээлттэй байдлын олон улсын судалгаанаас харахад улсын төсвийн төслийн баримт бичигт нэмж тусгах шаардлагатай мэдээллээс дурдвал, зарлагын тооцоолол төсвийн жилээс цааш хамгийн багадаа хоёр жилээр бөгөөд эдийн засгийн, төсвийн захирагчаар, зориулалтаар эсхүл хөтөлбөрөөр ангилсан байдлаар, орлогын тооцоолол төсвийн жилээс цааш хамгийн багадаа хоёр жилээр, эх үүсвэрийн ангиллаар нийтлэх хэрэгтэй байна. Цаашилбал, макро эдийн засгийн янз бүрийн төсөөлөл нь төсөвт үзүүлэх нөлөөллийн мэдээлэл, Засгийн газрын бодлогуудын санхүүгийн нөлөө хүн амын янз бүрийн бүлэгт ямар байхыг харуулсан зардлын хувилбарууд (хүйсээр, насаар, орлогын түвшнээр эсхүл бүс нутгаар гэх мэтээр) зэргийг нийтэд ил болгох нь зүйтэй байна.

Жилийн төсвийн тухай хуулиар батлах төсвийн мэдээллийн дэлгэрэнгүй байдлыг сайжруулах хэрэгтэй байна. Дээрх судалгаагаар батлагдсан төсвийн мэдээллийн иж бүрэн байдал 39 оноогоор үнэлэгдсэн. Жилийн төсвийн тухай хууль дахь төсвийн орлого, зарлагад төсвийн ерөнхийлөн захирагчдын орлого, зарлагын дээд хязгаар л тусдаг. Харин төсвийн төсөлд бол зарлагыг зориулалтаар, эдийн засгийн ангиллаар гээд олон ангиллаар нийтэлж байгаа. Батлагдсан төсвийн зарлагыг эдийн засгийн ангиллаар, зориулалтаар эсхүл хөтөлбөрөөр ангилсан байдлын аль нэгээр нь, орлогын эх үүсвэрийг татварын болон татварын бус гэх зэргээр ангилсан байдлаар нэмж гаргадаг болбол төсвийн хэрэгжилтийг нь хянахад илүү дөхөмтэй юм.

Улсын төсвийн мэдээллийн нээлттэй байдлыг дээшлүүлснээр Засгийн газрын зүгээс олон нийт, иргэний нийгэм, хууль тогтоогчдод илүү ач холбогдол бүхий төсвийн мэдээлэл өгч, төсвийн хэлэлцүүлэгт иргэний нийгмийн оролцоо нэмэгдэх, УИХ бүрэн мэдээлэлтэй шийдвэр гаргахад ач холбогдолтой юм. Энэ нь төсвийн зарцуулалтын үр ашгийг сайжруулахад хувь нэмэр оруулна хэмээн үзэж байна.

Монгол Улсын Нээлттэй засгийн түншлэлийн 2024-2027 оны Үндэсний үйл ажиллагааны 5 дугаар төлөвлөгөө өнгөрсөн онд батлагдсан. Уг төлөвлөгөөг боловсруулах ажлын хэсэгт Хөтөлбөрийн менежерийн хувиар ажиллаж, төсвийн ил тод байдал, иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх чиглэлээр саналаа тусгуулсан. Төлөвлөгөөний хүрээнд Засгийн газрын зүгээс орон нутгийн төсвийн төлөвлөлтийн ил тод байдлыг хангахтай холбогдсон арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх олон амлалтууд туссан.

Улсын төсвийн ил тод байдлыг өнөөгийн түвшнээс дээшлүүлэх нь чухал байна