Шүгэл үлээгчийг дэмжих нэгж байгуулахдаа сайтар судлахгүй бол өндөр эрсдэл дагуулна!

2016 оноос Шүгэл үлээгчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль гэдэг нэртэйгээр уг хуулийн төслийн ажил эхэлсэн. Өмнөх УИХ-ын үед хуулийн төсөл нэг буцчихсан. Улмаар шинэ засаг байгуулагдсаны дараа дахин ажлын хэсэг байгуулагдсан. Одоогийн байдлаар хуулийн төсөл боловсруулагдах үе шат дээрээ явж байна. Сүүлийн өөрчлөлтөөр Шүгэл үлээгчийг хамгаалах тухай хууль болж нэр нь өөрчлөгдсөн ба агуулгын хувьд өмнөх хуулиасаа дэлгэрэнгүй, зохицуулалт нь сайн болсон байгаа. Ажлын хэсэг хэзээ бэлэн боллоо гэж үзнэ тэр үед бид байнгын хорооны хурлаар оруулаад явах байх.

Шүгэл үлээгчийг хамгаалах тухай хуулийг зөвхөн авлига илрүүлэх гэж ойлгох нь өрөөсгөл ойлголт!

Миний хувьд Монголын хуульчдын холбоог төлөөлөөд Шүгэл үлээгчийг хамгаалах тухай хуулийн төслийн ажлын хэсэгт орж ажиллаж байгаа. Уг хуулийн зорилт нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулсан эсхүл учруулж болзошгүй нөхцөл байдлыг илрүүлэх, илрүүлсэн этгээдийг хамгаалах, дэмжих, урамшуулахтай холбоотой асуудлыг зохицуулах хууль гэж хэлж болно. Хүмүүсийн нийтлэг ойлголт нь уг хууль “зөвхөн авлигыг илрүүлэх” гэж хараад байгаа. Гэхдээ энэ нь зөвхөн нэг л өнцөг нь. Мэдээж авлигыг илрүүлнэ гэхдээ нийтийн эрх ашгийг хөндөж буй системийн эрсдэлийг эрт илрүүлэх зорилготой хууль юм. Олон улсын жишигт ч нийтийн эрх ашгийг хамгаалах тал руугаа илүү хөгжчихсөн байдаг. Нэг үгээр хэлбэл авлигын тухай асуудал нь хуульд буй нэгээхэн хэсэг нь. Уг хуулийг өмнө нь байнгын хорооны хэлэлцүүлэгт орж байхад социализмын үед дэлгэрч байсан “матаас”-тай адилхан болчих вий гэх өнцөг яригдаж байсан. Тухайлбал, социализмын үед матас бичсэн нь дээш дэвшээд, бичүүлсэн нь унадаг байсан. Хууль буруу хэрэгжвэл ийм зүйл болох эрсдэлтэй!

Шүгэл үлээгчийг дэмжих нэгжийг байгуулахдаа сайтар судалгаа хийх нь зүйтэй. Эс бөгөөс өндөр эрсдэл дагуулна!

Шүгэл үлээгчийг дэмжих нэгж байгуулагдана. Тэр нэгж хаана байх юм, тусдаа бүтэц байх уу эсхүл аль нэгэн байгууллагын харьяанд байх уу гэх мэт зүйлс одоогийн байдлаар яригдаж байна. Түүнчлэн энэ нь дагалдаад журмаар зохицуулагдана. Тус нэгж аль нэг төрийн байгууллагын харьяанд орчихвол улс төрөөс хамааралтай болохын зэрэгцээ, төрөөс томилгоо хийгддэг болчихвол өндөр эрсдэлтэй болно гэж үзэж байна. Иймд үүн дээр судалгаа сайтар хийгдэх ёстой.  Учир нь энэхүү нэгж нь үндсэндээ шүгэл үлээгчээс мэдээлэл авна, түүнийгээ шалгана. Улмаар Эрүүгийн хуульд заасан гэмт хэргийн шинжтэй байна уу, үнэхээр нийтийн эрх ашгийг зөрчсөн нөхцөл мөн эсэхийг тогтоогоод мөн гэж үзвэл цаашаа шалгах эрх бүхий байгууллагууд руу шилжүүлнэ гэсэн үг. Эргээд нэгж маань өөрөө шүгэл үлээгчээ хамгаалж, аюулгүй байдлыг нь хангах, асуудал шийдэгдсэний дараа нөхөн төлбөр буюу урамшуулал тооцох зохицуулалттай нэгж байх юм.

Гэмт хэрэг зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх тухай, Авлигатай тэмцэх гэх мэт хуулиуд тухайн асуудлыг болохоос нь өмнө байхгүй болгох л зорилготой. Гэхдээ манай улс нийтийн эрх ашигтай холбоотой тусдаа хуулиудтай ч олон улсын жишгээр хэрэгжиж чадахгүй байгаа. Тухайлбал, Хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах хуулийг аваад үзье. Хэрэглэгч гэдэгт бид бүгдээрээ орно. Аливаа гомдол мэдээллийн мөрөөр Монополын эсрэг газар шалгах үйл ажиллагаа явуулдаг. Ингэхдээ аливаа нэгэн этгээд өөрийнхөө эсхүл хэсэг бүлэг хүмүүсийн эрх ашиг зөрчигдөж байна гэдэг байдлаар гомдол гаргавал түүнийг нь Монополын эсрэг газар шалгадаг гэсэн үг. Энэ нь гомдол мэдээлэл төдий учир тухайн асуудлыг мэдээлсэн этгээд хамгаалалтгүй үлдчихэж байгаа юм. Түүнчлэн одоогийн байдлаар гомдол мэдээлэл гаргагч маань Гэрч хохирогчийг хамгаалах тухай хуулиар хамгаалагдах зохицуулалттай ч бүрэн хамрагдаж чаддаггүй. Учир нь гэрч хохирогч гэдэгт зөвхөн эрүүгийн эсхүл хэрэг бүртгэлтийн ажиллагаа эхэлсний дараа тухайн хүний “статус бий болж байж” хамгаалалтыг ЦЕГ хэрэгжүүлдэг. Харин уг хуульд шүгэл үлээгч заавал гэрч, хохирогч гэдэг статустай болохгүйгээр шууд хамгаалалтад орох зохицуулалттай юм.

Өмнө нь хэвлэл мэдээллээр цацагдсан эсхүл хэрэг үүсээд шалгагдаж буй асуудлаар мэдээлэл өгвөл шүгэл үлээсэнд тооцохгүй!

Түүнчлэн иргэн өөрийгөө эрсдэлд оруулаад нийтийн эрх ашгийн төлөө дуугарч, тэр нь үнэхээр Эрүүгийн хуульд заасан гэмт хэргийн шинжийг агуулаад, шалгагдах явцдаа улсад тодорхой хэмжээний нөхөн төлбөр, торгууль, шийтгэл, эд хөрөнгө хураах гэх мэт орлогууд орсон тохиолдолд түүнээс нь тооцож урамшуулал олгоно. Энэ нь шүгэл үлээнгүүтээ мөнгөн аваад, албан тушаал ахиад явах тухай асуудал огт биш! Гагцхүү үр дүн бий болсны дараагаар урамшуулал өгөх тухай асуудал. Ингэхдээ 5 тэрбум хүртэлх мөнгөн дүнгээр урамшууллыг олгох боломжтой зохицуулалт орсон байгаа.

Мөнгөн урамшуулал  яригдаж л байгаа хойно өөр санаа зорилгоор шүгэл үлээж мэдээлэл өгөхийг үгүйсгэхгүй. Иймд урьд нь хэвлэл мэдээллээр цацагдсан эсхүл хэрэг үүсгээд шалгагдаж буй асуудлаар мэдээлэл өгвөл шүгэл үлээсэнд тооцохгүй гэсэн зохицуулалтыг тусгасан.

Нийтийн эрх ашгийг хамгаалах, шүгэл үлээгчийг тодорхойлох, шүгэл үлээгчид олгож буй урамшуулал, шүгэл үлээгчийн аюулгүй байдлыг хангах, хамгаалах гэх зэрэг нь олон улсын жишигт нийцсэн.

Шүгэл үлээгчийг хамгаалах тухай хуулийн төсөл нэлээд боловсронгуй болчихсон. Нэг ёсондоо хуулийнхаа анхны үзэл баримтлалдаа нийцсэн гэж хэлж болохоор. Ажлын хэсгийнхний саналуудыг ч маш сайн тусгасан байна лээ. Энэ хэвээрээ айхтар өөрчлөлт оролгүйгээр батлагдчихвал тун сайн. Ер нь төгс төгөлдөр хууль гэж хаана ч байхгүй. Батлагдаад, тодорхой цаг хугацаанд хэрэгжих явцдаа нийгмийн өөрчлөлтөөс үүдээд нэмэлт, өөрчлөлт орохыг үгүйсгэхгүй. Цаашдаа реформ хийгдээд илүү сайжраад явна.

Тангараг өргөсөн хуульчид нийтийн эрх ашгийг хамгаалах чиглэлд пробоно үйл ажиллагаа хийдэг байгаасай гэж уриалмаар байна!

Хуульчийн про боно үйл ажиллагаа гэдэг нь хуульч өөрийн мэргэжлийн ур чадвар, мэдлэгийг ашиглан төлбөрийн чадваргүй болон эмзэг бүлгийн иргэд, эсхүл нийтийн ашиг сонирхлыг хамгаалах зорилгоор үнэ төлбөргүй хууль зүйн үйлчилгээ үзүүлэхийг хэлнэ. 

Гэхдээ үүнийг шууд утгаар нь хэн нэгэн этгээдийг үнэ төлбөргүйгээр өмгөөлнө гэж ойлгож болохгүй. Пробоно үйл ажиллагааны хамгийн том үр дүн нийтийн эрх ашгийг хамгаалах, түүнд хуульчийн оролцох оролцоо юм. Тухайлбал, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн эрх ашгийг хамгаалах, зам талбайг тэдгээр хүмүүст ээлтэй болгож, өнөөдрийн хүчин төгөлдөр хуулиа хэрэгжүүлж ажиллахыг эрх бүхий этгээд, аж ахуйн нэгжүүдээс шаардсан нэхэмжлэлийг шүүхэд гаргах ажил байж болно. Үүнтэй яг ижил хэн нэгэн хүн иргэний зориг гаргаад шүгэл үлээлээ гэхэд тэр асуудлын хүрээнд нийтийн эрх ашгийг хамгаалах чиглэлд хуульчид пробоно үйл ажиллагааг явуулах боломжтой. Энэ нь хуульч хүний нийгмийн сайн сайхан, нийтийн эрх ашгийн төлөө хийх чухал алхам болно.