Байр суурь13 мин унших
Т.Энхтүвшин: Ирэх онд БНХАУ болон Европын зах зээл рүү их хэмжээний нүүрс экспортлох боломжтой

Одоохон...
Байр суурь13 мин унших

Дорноговьчуудыг дөрвөн жил парламентад төлөөлөхөөр таны хувьд сонгогдсон. Ямар төлөвлөгөө, зорилго, бодлогыг хэрэгжүүлж ажиллах вэ гэдгээс ярилцлагаа эхлэх үү?
Миний хувьд Дорноговь аймгийг өнгөрсөн дөрвөн жил удирдлаа. Энэ хугацаанд манайх 21 аймгаас өрсөлдөх чадвараараа гуравдугаарт эрэмбэлэгдэж чадсан.
Тухайлбал, сүүгээ боловсруулдаг, махаа дулааны аргаар боловсруулж эцсийн бүтээгдэхүүн болгох, сав баглаа, боодол гэх мэт хэрэглээний зүйлийг үйлдвэрлэдэг болох зорилтыг дэвшүүлж ажиллаж байна. Манай аймагт сүүлийн хэдэн жил Засгийн газраас авч хэрэгжүүлж байгаа төсөл, хөтөлбөрүүд нэлээд амжилттай хэрэгжиж бодит ажил болж байгаа.
Тийм ээ. Уул уурхайн бүтээгдэхүүнийг аль болох түүхийгээр нь экспортод гаргахгүй. Харин баяжуулаад, боловсруулж гаргах бодлогыг барьж ажиллаж байгаа. Мөн томоохон бүтээн байгуулалтын хүрээнд өнгөрсөн дөрвөн жил нүүрсийг угаадаг болсон. Жоншийг баяжуулдаг боллоо. Цахиур чулуу болон манганы үйлдвэрүүдийг ашиглалтад орууллаа. Ер нь нэмүү өртөг шингэсэн, ажлын байрыг нэмэгдүүлсэн үйлдвэрийг сум бүрд бий болгохын төлөө зүтгэж байна. Миний хувьд Дорноговь аймгийн ирээдүйг нэлээд өөдрөгөөр харж байна. Манай аймаг аж үйлдвэрийн томоохон цогцолбор болох ирээдүй бий.

Бид одооноос хот төлөвлөлт, инженерийн шугам сүлжээ, дулааны цахилгаан станц болон эрчим хүчийг сайжруулах, нэмэгдүүлэх чиглэлээр тодорхой төслүүдийг хэрэгжүүлэх зорилгоор үйл ажиллагаагаа чиглүүлээд явж байгаа. Түүнчлэн мал аж ахуйн салбарт чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулахын зэрэгцээ ноос, ноолуур боловсруулах үйлдвэрийг барина. Мөн манай аймагт Азийн хөгжлийн сангийн хөнгөлөлтэй зээлээр баригдаж буй цэвэрлэх байгууламжаа түшиглэн ноос, ноолуур, арьс, шир боловсруулах үйлдвэрийг барих юм.
Дорноговийг стратегийн аймаг гэж нэрлэдэг. Тэр дундаа Дорноговь аймагт Ази, Европыг холбосон төмөр зам баригдаж байна. Монголдоо хамгийн урт төмөр зам нь шүү дээ. Замын–Үүд гээд олон улсын нэг боомт ажиллаж байна. Мөн Хангимандал хэмээх байнгын ажиллагаатай нэг боомт ажиллаж байна. Эдгээр давуу талуудаа ашиглан импортыг орлох бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлээд зогсохгүй экспортлох боломж бидэнд байна.
Бид гадны хөрөнгө оруулалтыг дэмжиж ажилладаг. Гадны хөрөнгө оруулалтыг орон нутаг руугаа татаж оруулдаг. Түүгээр ч тогтохгүй гадны технологийг нэвтрүүлж байна. Залуучуудыг баяжуулах, боловсруулах үйлдвэрийн чиглэл болон төмөр замын ажилчдыг одооноос эхлээд бэлдэх ёстой. Тиймээс Мэргэжил сургалт үйлдвэрийн төвийг түшиглэж, төмөр замын ажилчдыг бэлдэж эхэлсэн. Бидний хувьд шинэ технологийг нутагтаа авч үлдэх, мэргэжлийн боловсон хүчнийг бэлтгэж эхэлсэн. Энэ хүрээнд Энэтхэг улсын Засгийн газартай хамтран нефть боловсруулах инженерүүдээ бэлтгэж байна. Төмөр замын мэргэжлийн ажилчдыг аймгийнхаа мэргэжлийн сургалт үйлдвэрийн төв болон ОХУ-ын Ленинградын төмөр замын сургуулиудад сургаж эхэлсэн зэрэг таатай олон сайхан мэдээлэл бий.

Өөдрөгөөр төсөөлж байгаа. Ерөнхий сайд 2024 онд нефть боловсруулах үйлдвэрийг ашиглалтад оруулна гэж хэлсэн. Хэдийгээр цар тахал гарсан хэдий ч ажил урагшилж байгаа. Ирэх оноос ажил нь улам эрчимтэй явах болов уу гэж харж байна. Түүнчлэн Тавантолгой-Зүүнбаянгийн төмөр замын бүтээн байгуулалт дуусаж байгаа. Төмөр зам дагасан ордууд эдийн засгийн эргэлтэд орно. Төмөр зам дагасан үйлдвэрүүд дагаж ашиглалтад орно. Тиймээс цар тахлын үед бид эдийн засгаа өөдрөгөөр төсөөлж байна. Энэ цаг үед бид дотоодынхоо дэд бүтцийг шийдээд явна.
Ийм боломж бидэнд байна. Тиймээс төмөр замын бүтээн байгуулалттай холбоотойгоос гадна, дотоодын хөрөнгө оруулалттай үйлдвэрүүдийн санал их ирж байгаа. Аль болох хүндрэл чирэгдэл багатайгаар саналыг нь дэмжээд явна гэсэн байр суурьтай байна. Орон нутаг ч ялгаагүй ийм байр суурийг баримтална. Хил хаалттай гээд гараа хумхиад суухгүй бүхий л нөөц, бололцоогоо ашиглаж байна.
Бид энэ асуудалд маш их анхаарал хандуулдаг. Том бүтээн байгуулалт ашиглалтад ороод эхэлбэл ажилчдыг Дорноговь аймаг дангаараа хангаж чадахгүй. Манайх ажиллах боловсон хүчний дутагдалтай аймгийн нэг. Тиймээс бусад 20 аймгийн залуучууд энэхүү томоохон бүтээн байгуулалтад ороод ажиллах боломжтой. Энэ нь орон нутаг төдийгүй Монголын эдийн засагт чухал нөлөөтэй. Мөн том үйлдвэрийг дагаж байж, жижиг, дунд үйлдвэрлэл хөгждөг. Тухайлбал, ус, хүнс, хувцасыг нь хэн хангах вэ гэх мэтчилэнгээр хуваарилаад явна. Энэ хүрээнд орон нутгийн жижиг, дунд үйлдвэрүүдийг давхар дэмжин ажиллаж байна.
Үнэн шүү. 21 аймгийн хүмүүсийг Дорноговь аймаг руу татаж ажиллуулах, хүн амаа нэмэгдүүлэх зорилготой. Тиймээс иргэдийг төвлөрч ажиллах нөхцөл бололцоог одооноос эхлээд бэлтгэх ёстой. Энэ нь олон талын ач холбогдолтой. Эдийн засгийн хувьд хүн цугласан газар хөгжил байдаг, бизнес бий болдог. Томоохон бүтээн байгуулалт ашиглалтад орсноор Дорноговь аймгийн хүн ам ойролцоогоор 20 мянгаар нэмэгдэх байх гэж бодож байгаа. Түүнчлэн сургууль, цэцэрлэг, соёлын газар, барилга байшин, дэд бүтэц, зам талбай барих зэрэг маш их ажил бий. Хүссэн ч эс хүссэн ч Дорноговь аймагт бусад аймгийн залуус ирнэ. Бид гадных, дотных гэж ялгахгүйгээр ажиллуулдаг, найрсаг хүмүүс. Улс эх орныхоо хөгжлийн төлөө хамтдаа зүтгэх ёстой. Манай аймгийн хувьд их нээлттэй бас зочломтой байдаг шүү.
Тийм ээ. Манай аймагт асар их ирээдүй бий. Импортыг орлох экспортын бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэх аж ахуйн нэгжийг олноор бий болгоно. Мөн аялал жуулчлалын асуудал байгаа. Цар тахал дууссаны дараа нэг өдрийн болон бүс нутгийн аялал жуулчлалыг яаралтай эхлүүлэх хэрэгтэй. Тиймээс манай аймагт хил орчмын аялал жуулчлал хамгийн их хөгжих боломжтой. Түүччлэн хөдөө аж ахуйн чиглэлээр дулааны аргаар мах боловсруулдаг үйлдвэр хэрэгтэй байна. Бяслаг, арьс шир, ноос ноолуурын үйлдвэр хэрэгтэй байна. Бидэнд том бүтээн байгуулалтыг дагаад хийх зүйл их байна даа. Ирэх оныг их бүтээн байгуулалтын жил болно гэж харж байгаа.

Төсөв, мөнгөний санхүүжилт бүгд адилхан. Гэхдээ зураг төсөл нь батлагдсан аймгууд өндөр харагдаж байгаа юм. Харин зарим нь зураг төсөлгүй хэрнээ цэцэрлэг барина гэж оруулсан байгаа. Ийм л асуудал бий. Миний хувьд энэ жилийн төсвийг сайн гэж харсан. Цар тахал гарсан гээд Сангийн яам бүх зүйлээ хумисангүй. Харин ч эсрэгээрээ эдийн засгаа тэлсэн. Тухайлбал, нүүрсний экспортоос гадна улс орны эдийн засагт нэмэртэй шаардлагатай томоохон бүтээн байгуулалтыг үргэлжлүүлэхээр төсөвт тусгасан байгаа. Шаардлагатай төслүүдээ санхүүжүүлэх, үргэлжлүүлэхээр болсон нь маш чухал зүйл. Эдийн засгаа тэлж, орлого нэмэгдүүлсэн сайн төсөв болсон гэж дүгнэж байгаа. Ер нь орлогоо өндөр тавьж, түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн төлөө зорьж ажиллана шүү дээ.
Санал нийлэхгүй. Шаардлагатай бол төсөвт тодотгол хийгээд явна шүү дээ. Гэхдээ төсвийг бүрдүүлэх орлогыг өндөр буюу дээд түвшинд нь хүртэл тавьж, өгч байж зорилгодоо хүрнэ. Бага тавьчихаад давуулан биелүүлсэн гэх нь учир дутагдалтай. Ер нь өндөр тавьж байж, аж ахуйн нэгжүүдийг ажил хийх боломж бололцоогоор хангана. Цар тахал гарлаа гээд бүх зүйлээ хумиад байж болохгүй. Хэрэгтэй, шаардлагатай төслүүдээ, ажлуудаа, бүтээн байгуулалтаа зогсоогоод байж болохгүй юм. Энэ нь эргээд улс эх орон болон хөдөө, орон нутгийнханд асар их хортой. Түүнчлэн цар тахалтай байгаа нөхцөл бололцоог ашиглаад монголчууд дотоодынхоо нөөц боломж бололцоог бүрэн дүүрэн ашиглах боломж бүрдэж байна. Учир нь БНХАУ, Европын холбоо гэх мэт томоохон зах зээлийг ашиглаад бид нүүрсээ экспортлох боломж бий.
Ямар нэгэн зүйлийн нөхцөл боломжийг мэдэхгүй хүмүүс гайхаад эсвэл үгүйсгээд байгаа юм. Хил гааль болон Өмнөговь, Дорноговь аймгийн нөхцөлийг мэдэхгүй хүмүүсийн үг гэж хэлмээр байна. Ирэх жил Тавантолгой- Гашуунсухайтын төмөр зам ашиглалтад орчихно. Маш олон сая тонн нүүрсийг байгальд ямар нэгэн хор хөнөөлгүйгээр төмөр замаар баялгаа экспортод гаргах боломж бүрдэнэ. Төмөр замын бүтээн байгуулалт дуусаад, ашиглалтад ороход нүүрс тээвэрлэлт, экспорт улам нэмэгдэнэ шүү дээ. Одоо зөвхөн автомашинаар л татаж байна. Ирэх оны гурав, дөрөвдүгээр сар гэхэд төмөр зам ашиглалтад орох төлөвлөгөөтэй байгаа учраас авто машинаараа зөөж л байг. Хажуугаар нь төмөр замаар тээвэрлэлт явна.
Дотоодын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлнэ. Импортыг орлох бараа бүтээгдэхүүн хийнэ гэж яриад хэчнээн жил болсоныг хэлж мэдэхгүй нь ээ. Харин ажил хэрэг болоод явсан нь цөөхөн?
Малаас гарч байгаа сүү, сүүн бүтээгдэхүүнийг боловсруулах үйлдвэрийг сум бүрд бий болгох ёстой. Наад зах нь дулааны аргаар махаа боловсруулаад, борц үйлдвэрлэдэг баймаар байна. Үүнийгээ гадагшаа гаргамаар байна. БНХАУ гэхэд зөвхөн дулааны аргаар боловсруулсан махыг авдаг шүү дээ. Олон сая тонн махыг гаргахын тулд наад зах нь 2-3 сумын дунд нэг үйлдвэрийг байгуулж, борц хийх боломжтой. Цаашилбал, дайвар бүтээгдэхүүнийг хүртэл боловсруулдаг болмоор байна. Хамгийн чухал нь боловсруулж байж экспортод гаргахгүй бол хөрш орнууд авахгүй. Тиймээс жижиг, дунд үйлдвэрийг төрөлжүүлж бий болгох ёстой. Тэгэхээр том үйлдвэрийг дагасан жижиг, дунд үйлдвэрийг бий болгох хэрэгцээ, шаардлагатай бид тулгарч байна.
Дэмждэг. Цаашид томоохон бүтээн байгуулалтыг дагаж, улам нэмэгдүүлэх ёстой. Бидэнд боломж бололцоо бий болж байна. Уут шуудайнаас эхлээд зах зээлд маш их хэрэгцээ шаардлага бий. Томоохон бүтээн байгуулалтууд ашиглалтад орсноор олон жижиг, дунд үйлдвэрлэлүүд бий болно. Зах зээлд чанарын өрсөлдөөн бий болно. Давхар үйлчилгээний соёл болон хариуцлага сууна. Хүмүүс маш их хөдөлмөрлөдөг. Хөдөлмөрийн зах зээлд мэргэжлийн хүмүүсийн орон зай их гарна. Хүссэн ч эс хүссэн ч зах зээлийн жамаа дагаж, үндэсний үйлдвэрлэл сэргэнэ. Алийн болгон гаднаас зөөж, бэлэнчлэх вэ дээ.
Малчид хувийн бэлтгэлээ сайн хангадаг болсон. Манайх бусад аймгийг бодвол мал цөөтэй. Аймгийн хэмжээнд 2.4 сая толгой малтай. Дундаж малын тоо 600-700 байдаг. Манайхан аль болох үйлдвэр угсааг нь сайжруулж, чанаржуулах талаар анхаарч ажилладаг. Малчид цөм сүргийн бүтцэд ч багагүй анхаардаг. Хамгийн чухал нь отор нүүдэл их явж байна. Говийн ургамал амархан талхлагддаг. Эргэж сэргэхдээ удаашралтай. Тиймээс бэлчээрийн асуудалд нэлээд анхаарах ёстой юм.
Маш олон сая тонн нүүрсийг байгальд ямар нэгэн хор хөнөөлгүйгээр төмөр замаар баялгаа экспортод гаргах боломж бүрдэнэ. Төмөр замын бүтээн байгуулалт дуусаад, ашиглалтад ороход нүүрс тээвэрлэлт, экспорт улам нэмэгдэнэ шүү дээ. Одоо зөвхөн автомашинаар л татаж байна. Ирэх оны гурав, дөрөвдүгээр сар гэхэд төмөр зам ашиглалтад орох төлөвлөгөөтэй байгаа учраас авто машинаараа зөөж л байг. Хажуугаар нь төмөр замаар тээвэрлэлт явна. Нүүрс таталт болон хүргэлтийн хувьд хамаагүй түргэн шуурхай байх юм. Тэр хэрээрээ эдийн засагт ч нэмэртэй.
Тиймээс л дулааны аргаар мах боловсруулах үйлдвэрийг олноор нь бий болгох ёстой гэж үзээд байгаа юм. Цаашид элдэв төрлийн халдварт өвчнөөс сэргийлсэн вакцинтай малыг хоёр хөрш авахгүйд хүрч байна. Аль болох борц хийж, экспортод гаргах нь зүйтэй. Мөн ХХААХҮЯ махны квотыг орон нутаг руу шилжүүлэх ёстой гэж үздэг. Аймгууд квотынхоо дагуу мах бэлтгэлээ хангадаг байх хэрэгтэй. Ингэснээр махны экспорт тодорхой хэмжээгээр нэмэгдэх байх гэсэн байр суурьтай байдаг. Улаанбаатар хотыг тойрсон махны үйлдвэрүүд байна. Амьд мал оруулахыг завдаж байна. Цаашид махны үйлдвэрүүдийг төвлөрүүлэх хэрэгтэй. Хөдөө, орон нутаг руу явуулах ёстой.
Анхаарах ёстой асуудлын нэг нь мөн. Нэгдсэн бодлого гаргахын өмнө Монголд бүсчлэлийг дахин тодорхой болгох хэрэгтэй. Тухайлбал, аль хэсэгт хүнд үйлдвэр нь байх юм. Цаашилбал, хөдөө аж ахуйн чиглэлийн үйлдвэрүүд хаана, хаана байх вэ гэдгээ шийдэх ёстой. Ингэж тодотгохгүй болохоор Сэлэнгэ аймаг буюу газар тариалангийн бүсэд маш их мал байх жишээтэй. Түүнчлэн говийн аймгуудад усны асуудал их байдаг. Газрын гүнээс ус татаж авдаг.
Манай аймагт ирсэн оторчид хавар гурав, дөрөвдүгээр сараас гарчихдаг. Гэтэл сүүлийн үед гарахаа байчихсан. Түүнчлэн говийн аймгууд бэлчээрийн даац багатай. Манай аймаг хилийн бүс, төмөр зам, уул уурхайтай болохоор бэлчээрийн даац маш багатай. Тиймээс бид малаа зохистой түвшинд барих бодлого баримталдаг. Цаашид аймгуудад хэчнээн мал байх ёстой вэ гэдгийг тогтоож өгөх ёстой. Тэгж тоондоо бариулахгүй бол бэлчээр, ус нь хүрэлцэхээ байсан.
Тиймээс яаралтай махны экспортыг нэмэгдүүлж, борцны үйлдвэрийг барих хэрэгтэй. Та 500 тоо толгой малтай бай. Бусдыг нь нядлаад зараад бай гэж хэлж болохгүй. Зарсан ч авахгүй байна. Энэ нь хөдөө аж ахуйн салбарт шинэчлэл хэрэгтэй байгааг сануулж байна. Дорвитой, шуурхай, малчдад хэрэгтэй, эдийн засагтаа чухал нөлөөтэй бодлого үгүйлэгдэж байна.