НҮБ-ын Хүний эрхийг хамгаалагч болон шүүгч, хуульчдын хараат бус байдлын асуудал хариуцсан тусгай илтгэгчдийн 2019 оны 5 дугаар сарын 14-ний өдрийн OL MNG 1/2019 тоот зөвлөмжид “1974 оны 11 дүгээр сарын 8-ны өдөр Монгол Улсын соёрхон баталсан Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пактын 14 дүгээр зүйлд заасан танай Засгийн газрын хүлээсэн үүргийг сануулахыг хүсч байна. Уг зүйлд “Хүн бүр хуулийн дагуу байгуулагдсан эрх бүхий, хараат бус, шударга шүүхээр нээлттэй, алагчлалгүй шүүлгэх эрхтэй” гэж заасан. Гэтэл шүүгчийг чөлөөлөх ажиллагаанд ҮАБЗ-ийг оролцуулж байгаа нь эрх мэдэл хуваарилах болон шүүх эрх мэдлийн хараат бус байх зарчмыг ноцтой зөрчиж байна гэж үзэж байна. Иймд шүүх болон прокурорын байгууллагын хараат бус байдалд ҮАБЗ-ийн хөндлөнгөөс оролцох оролцоог зогсоох байдлаар Шүүгчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль болон Прокурорын байгууллагын тухай хуульд оруулсан нэмэлт өөрчлөлтийг оруулах” талаар зөвлөсөн байна.
Мөн Европын аюулгүй байдлын хамтын ажиллагааны байгууллагын Ардчилсан институт хүний эрхийн газраас Шүүгчийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд өгсөн санал дүгнэлтэд “Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийг Ерөнхийлөгч тэргүүлж, бүрэлдэхүүнд нь Улсын Их Хурлын дарга, Ерөнхий сайд ордог байх бөгөөд ийнхүү Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөмжөөр шүүгчийн бүрэн эрхийг түдгэлзүүлэх нь шүүгчийн хараат бус байдлыг ганхуулах, гүйцэтгэх эрх мэдлийн зүгээс зохисгүй хөндлөнгийн нөлөө үзүүлэх нөхцөл үүсгэх асуудлыг хөндөж байна. Иймд Монгол Улс шүүх эрх мэдлийн байгууллагатай холбоотой асуудалд Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн оролцоог эргэн харж, шүүгчийн бие даасан байдлыг хамгаалж баталгаажуулсан заалт оруулахыг зөвлөж байна.” гэжээ.
Шүүгч, шүүх эрх мэдлийн байгууллагын удирдлага хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллагаас хараат бусаар шударга ажиллах, хариуцлагын тэнцвэрт байдлыг хадгалах эрх зүйн орчинг бүрдүүлэхэд тус хуулийн төсөл нь томоохон үүрэг гүйцэтгэнэ.
Иймд Монгол Улсын Үндсэн хуулиар баталгаажсан шүүхийн бие даасан байдал, шүүгчийн хараат бус байдалд ноцтой халдсан хуулийн заалтыг хүчингүй болгож, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөд холбогдох бусад хуулийг нийцүүлэх болон Засгийн газрын нэгдсэн бодлогыг дэмжих зорилгоор Шүүгчийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай, Прокурорын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай, Авлигын эсрэг хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг санаачлах нь зүйтэй гэж үзлээ.
Түүнчлэн Хууль тогтоомжийн тухай хуулийн 12 дугаар зүйлийн 12.3.1 дэх заалтад “тухайн асуудлыг гагцхүү хуулиар зохицуулахаар Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан бол хууль тогтоомжийн хэрэгцээ шаардлагыг урьдчилан тандан судлах судалгаа хамаарахгүй” гэж заасан байдаг. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 47 дугаар зүйлийн 47.3-т “Шүүхийг зөвхөн Үндсэн хууль, бусад хуулийн дагуу байгуулна”, 56 дугаар зүйлийн 56.3-т “Монгол Улсын прокурорын байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг хуулиар тогтооно” гэжээ.
Ийнхүү Үндэсний аюулгүй байдлын тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.4.1, 3.4.3 дахь заалтыг үндэслэж Шүүгчийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай, Прокурорын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай, Авлигын эсрэг хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг санаачлан боловсрууллаа.
Хоёр. Хуулийн төсөл батлагдсаны дараа үүсч болох нийгэм, эдийн засаг, хууль эрх зүйн үр дагавар, тэдгээрийг шийдвэрлэх талаар авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээний санал
Хуулийн төсөл батлагдсанаар Монгол Улсын Үндсэн хуульд бүрэн нийцэж, шүүгч, шүүх эрх мэдлийн байгууллагын удирдлагын бүрэн эрхийг үндэслэлгүйгээр түдгэлзүүлэх хууль зүйн үндэслэл арилж, шүүх эрх мэдэл хууль тогтоох, гүйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллагаас хараат бусаар ажиллах нөхцөл боломж бүрдэнэ.
Хуулийн төсөлтэй холбогдуулан төсөв, санхүүгийн ямар нэгэн зардал гарахгүй юм.
Гурав. Хуулийн төсөл нь Монгол Улсын Үндсэн хууль болон бусад хуультай хэрхэн уялдах, түүнийг сайжруулах зорилгоор цаашид шинээр боловсруулах буюу нэмэлт, өөрчлөлт оруулах, хүчингүй болсонд тооцох тухай хууль тогтоомжийн талаар
Шүүгчийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай, Прокурорын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай, Авлигын эсрэг хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл нь хоорондоо нягт уялдсан байхын сацуу Монгол Улсын Үндсэн хууль, бусад хуультай нийцсэн байна.